St Dogfael

Credir oedd Sant Dogfael yn byw yn y 6ed ganrif. Tybier mai mab Ithel ap Cunedda Wledig ydoedd, ond nid oes sicrwydd gan fod cyn lleied o dystiolaeth or oes ar y record archaeolegol. Os yn wir oedd St. Dogfael yn uno ddisgynyddion teulu Brenhinol Gwynedd. Credir hefyd yr oedd yn gefndir Dew

i Sant. Mae nifer o eglwysi yn ardal Preseli yn cario ei enw, ond hefyd ma na eglwysi Yn Sir Fon ac yn LLydaw wedi enwi Dogfael. 

Nid oes llawer  o wybodaeth am eglwys St Dogfael ond ma'r casgliad o gerrig Cristnogol cynnar yn awgrymu mae enghraifft o "clas"  eu monachty cynnar oedd yma. Daethpwyd o hyd i garreg Crisnogol cynnar o dan y wal yn y Ty Pennod sydd yn tystiolaethu mai ar y safle sanctaidd cynnar adeildwyd yr abaty Normanaidd. Darganfyddwyd tystiolaeth daearffisigol i awgrymu banc  oes Crisnogol cynnar gellaw ir adfeilion presennol. Efallai gweddillion y monachty cynnar ydoedd.